نقد
آغاج کؤکوندن سو ايچمه لي!
«ائلچيليق» و «آيي» تئاترلارينا بير باخيش
ادبياتين اوچ اصلي ژانريندان شعر ژانريميز، اوزون زاماندير سايسيز شاعيرلريميز الي ايله گليشمکده دير. نثر ژانريندا دا کئچميشلرده آزدان- چوخدان ايشله نيلميش اولسا دا بو گونکو گونوموزده آدديملاريني يئيينلديب نثرچيلريميز الي ايله اؤز يولونو زيروه يه چاتماق اوچون هامارلاتماقدادير. آنجاق ادبياتيميزين بو اوچ ژانر آراسيندا ان مظلوم قالميشي، ان آز ايشله نيلميشي درام ادبياتي دير. بونو دا قيناماق اولمور نييه کي ايران ين درام ادبياتينين بؤيوک تئوريسيني اولان اوستاد نصراله قادري دئميشکن، درام ادبياتي يوز ايگيرمي دؤرد مين پيغمبر آراسيندا جرجيس پيغمبره بنزر: ان چتين توتان، ان دده يانديران ژانر. زمانه ميزين دده قورقوردو آدلانان مؤحتشم اوستاديميز دوکتور جواد هيئت ايله آپارديغيم مصاحيبه ده بوگونکو گونوموزده بوشلوقلاريميزا گؤره هابئله هانسي موضوعلاردا داها آرتيق ايشلمه ييميزين گرکديييني سوروشاندا درام ادبياتي سؤزونون دوکتور هيئت ين آغزيندان چيخماسي بو ژانرين بو گونه قدر موتورونون يانماديغينا دريندن اينانماغيميزا کؤمک ائدير.
اوزون زاماندير ادبيات ساحه سينده چاليشيرام. ادبياتيميزين مرزلري سينديريب دونيا ادبياتي ايله آياقلاشماسينين دا يولو بينؤوره لي چاليشماقدادير. آنجاق بو بينؤوره نه اولا بيلر؟ شوبهه سيز: ترجمه نهضتي. بو نهضت بير يئردن باشلانماليدير- دئيه بئش نفر دوست ييغيشيب بير ترجمه قوروپو يارالديب دؤردوموز اينگيليس ديليندن، بيريميز ده فرانسا ديليندن آناديليميز آذربايجان تورکجه سينه ترجمه يه باشلاديق. بير نئچه کيتاب چاپا حاضيرلاديق. آنجاق بو يول ائله ده هامارلي يول دئييلميش، نييه کي بو کيتابلاريميز بو گونه قدر مجوّز ايشيغي گؤره بيلمه ميشدير، آما بونلارين هئچ بيريسي بو يولدا بيزي اوشوتمه ييب ترجمه ايشيميزه داوام ائتديرمکده ييک. بو آرادا فرانسا درام ادبياتي، اغراق ائتمه سک ده دونيا درام ادبياتينين بؤيوک کمدي اوستادي موليئرين "چيليس" آدلي اثريني آناديليميزه چئويرمه يه قرارلاشديق. ترجمه قوروپوموزون فرانسا مترجيمي اولان اولکر خانيم اوجقار ايله درام ادبياتينين نئجه يازيلماسي، ترجمه سي، ديالوق يازما و... موضوعلارينا گؤره بير چوخ اوتوروب دانيشاندان سونرا مؤحتشم "چيليس" اثرينين ترجمه سي باشلاندي. بو اثر مستقيم فرانسا ديليندن ترجمه اولاراق تورکيه تورکجه سينه اولان نئچه ترجمه ني ده اليميز آلتينا قويوب توتوشدورماقلا يولوموز داها دا هامارلاندي. بير گون تئاتريميزين جانلانماسي، درام ادبياتيميزين موتورونون يانماسيني آرزيلاياراق گوجلنيب ايشيميزي داها دا سرعتلنديريرديک تا کي...
آيدين: اولکر، خبرين وار؟
اولکر: نه دن؟
آيدين: موشتولوق آلماميش خوش خبر ايستيرسن؟! اولماز، خرجي وار!
اولکر: اؤلمييه سن سني، دئ گؤروم نه اولوب؟!
آيدين: صحنه ده تئاتر وار، اؤزو ده تورکجه تئاتر!
اولکر: من اؤلوم؟! هانسي تئاتر؟
آيدين: چخوف دان ايکي اثر: "ائلچيليک"، "آيي".
اولکر: چخوف دان؟!!! يوخ بابا!!! نه عجـــــــــب!
آيدين: عجب جماليوا. "چيليس"ي گؤزل ترجمه ائله سن آپارارام باخاسان...
اوزون زامان آناديلينده بير تئاترا باخماق لذّتيني دادماماق، تاماشا باشلاماميشدان اؤنجه دن آدامي هيجانلانديرير. سالوندا اَيلهشيب ايشيقلارين سؤنمه سيني گؤزلمک تا کي هونر دوغولسون. اؤزو ده کي تبريزين آدليم تئاترچيلارينين الي ايله ايشلنميش بير تاماشا، او جومله دن تئاترين اليفباسيني منه اؤيره دن قوجامان اوستادلاريمدان بيريسي اولان منصور حميدي جنابلاري اؤز شاييردلاري ايله بيرليکده ايشله ميش ايکي تئاتر. "آپاردي سئللر ساراني"، "اينسي ننه"، "تبريزين آنالاري" کيمي اثرلر مؤحتشم اوستاديميز منصور حميدي جنابلارينين الينين آلتيندان چيخيب پرونده لرينده يازيلميشدير، بونلارين هاميسيني نظره آليب نئجه هيجانلانماسين آدام؟ تاماشا باشلايينجا بروشورو اوخوماق ان دَيرلي ايش ساييلا بيلر. بروشوردا، گؤره جه ييميز اثرلره گؤره بير پاراقرافليق توضيح وئريليبدير، بو بير پاراقرافي اوخوماق مني ايشين باشلاماسينا داها دا تلسديردي؛ نييه کي بو بير پاراقراف ايللر بويو درام ادبياتيندا چاليشان ذهنيمده کي مسئله لرين بير نئچه سينه توخونموشدور! نظره ساده بير پاراقراف گلير اوّلده، آنجاق ايشه باخيب، پاراقرافي اوخويوب، گؤزه گلمز مختصر تجروبه لريمي ذهنيمده دولانديريب بونلارين هاميسيني بيربيرينين يانينا دوزمک ايندي اوخودوغوز نئچه کلمه سؤزون يازيلماسينا سبب اولور...
"ائلچيليق" يوخسا "ائلچيليک"؟! تاماشانين پوستئرينه باخارکن فيکره چاتان بيرينجي سوآل ائله بودور. 1) تورک ديلينين يازي قايدالاري نظره آلينسا شوبهه سيز "ائلچيليک" آدي دوزدور؛ 2) آنجاق بورادا درام ادبياتيندان صؤحبت گئدير؛ تبريز شهرينده، تبريزلي اويونچولار الي ايله، تبريزلي تاماشاچيلار اوچون صحنه يه قويولان تئاتردان دانيشيق گئدير. بئله ليکله "ائلچيليق" آدي يا سهوا بئله يازيليب يا دا کي بو کلمه نين تبريز لهجه سينده کي فورمو نظره آلينميشدير. ايشين بروشوروندا بو سوآلين جاوابي وئريليب، بروشوردا اوخويوروق: «...آذربايجان تورکجه سينين يازي ديلينده "ائلچيليق" کلمهسينين دوز فورمو "ائلچيليک"دير، آنجاق آذربايجان خالقينين دانيشيق ديليني نظره آلاراق "ائلچيليق" يازيلميشدير. نئجه کي اوستاد پرويز شاهمَرَسي جنابلارينين تورکجه- فارسجا سؤزلويونده "ائلچيليق" کلمه سي "ائلچيليک" سؤزونون متداول بير شکلي اولاراق ذکر اولونموشدور. هابئله بو سئچگي يه گؤره "فرهنگ لغات تبريز" کيتابينا مراجعت فايدالي اولموشدور.» بورادا نتيجه آلينير کي بو ايکي نومايشنامه نين مترجمي يوخاريدا ايشاره اولونان احتيماللارين هر ايکيسيني ده نظره آلميشدير، آنجاق بيرينجي نوکته: "ائلچيليق" دئييمي "ائلچيليک" سؤزونون آذربايجان دانيشيق ديلي يوخ بلکه تبريز دانيشيق ديلينده بئله دير، نئجه کي آذربايجان بؤلگه سينين بير چوخ يئرلرينده "ائلچيليک" سؤزو ائله اؤز يازيليشي کيمي ده اوخونماقدادير. ايکينجي نوکته: اوستاد پرويز زارع شاهمَرَسي نين تورکجه- فارسجا سؤزلويو[1] هابئله فارسجا- تورکجه سؤزلکلرينين[2] هر ايکيسينده ده "ائلچيليق" کلمه سيندن هئچ خبر يوخدور!!! و اوچونجو نوکته: "لغات لهجه تبريز"[3] کيتابيندا دا بو کلمه دن هئچ ايز گؤرونمور!!!
بروشوردا اوخويوروق: «بير پيئسي صحنه لشديرمک اؤزونه مخصوص اولان چتينليکلره ماليکدير. تاماشانين باش وئردييي زامانيندا خالقين دانيشيق ديلينه ديقّت گؤسترمک، هابئله اويونچولارين دانيشيقلاريني دراماتيک شخصيتلري ايله تيپلرينه اويغونلاشديرماق بو ايشين چتينليکلريندندير. بو پيئسلرين يؤنتمنلري (کارگردانلاري) آذربايجان و تبريز خالقينين دانيشيق ديليندن فايدالاناراق بو تاماشالارا دوزگون بير ديل سئچمه يه چاليشميشلار.» حقّا کي ايللر بويو فيکريمي اؤزونه مشغول ائدن مسئله لردن بير نئچه سينه نه گؤزل ايشاره ائتميشلر. "ائلچيليق" و "آيي" تاماشالاري آنتون چخوف ون ايکي قيسا اثري اولاراق ايکيسينين آراسيندا اون دقيقه آرا وئريلمکله بير ساعات ياريمليق تاماشاچيني سالوندا ساخلاييب اونو بو ايکي ايشين ذوقلو هونرمندلرينين زحمتلري نتيجه سينده چوخلو لذّتلره دالديرير؛ گؤزل اويونلار، ساده و عين حالدا گؤيچک صحنه طرّاحليغي، زحمت چکيلميش يؤنتمنليک (کارگردانليق) و... بونلارين هاميسينا ايشاره ائتمک بوگونکو تخصصي لشميش دونياميزدا منيم اليمله يوخ بلکه بو ساحه لرين اؤز متخصصلرينه تاپشيرماق داها ياخشي اولا بيلر. آنجاق درام ادبياتي اوزرينده چاليشديغيما گؤره بير پارا مطلبلر گؤزومدن ايتمير، او جومله دن بو کي بيرينجي تئاتر – "ائلچيليق" – باشلارکن اويونچولارين آغزيندان چيخان ديالوقلاردا اويغونسوزلوق گؤزه چارپير. آذربايجان يازي ديلينين ادبي لهجه سيندن، تبريز لهجه سيندن، هابئله آذربايجان ين باشقا يئرلرينين لهجه لريندن قاريشيق حالدا اويونچولارين آغزيندان ديالوقلار ائشيديلير. او جومله دن بير يئرده "ائلهدي" باشقا يئرده "ائله دير"، بير ديالوقدا "يوخدي" باشقاسيندا "يوخدور"، بير يئرده "دئييرم" باشقا يئرده "ديييرم"، بير ديالوقدا "ياخشي" باشقاسيندا "ياخجي"، "ائله مک"....."ائتمک"، "بيلمک"....."بولمک"، "عاغيل"....."عغيل"، دفعه لرله ده تورکيه تورکجه سينده اولان "کونوشماق" سؤزو و... گؤزه گليم حالدا ائشيديلير. قيرخ دقيقه ليک "ائلچيليق" تئاتريني ايزله مکدن سونرا اون دقيقه آنتراکت بيزي چخوف ون باشقا مؤحتشم کمدي اثري ساييلان "آيي" تاماشاسينا چاتديرير. "آيي"دا دا اينديجه دانيشديغيم مسئله لر تکرار اولور: تأسفله بو اثرلرين دامارلارينداکي قان رولونو اوينايان ديالوقلار باشاراجيقلي، استعدادلي و تجروبه لي اويونچولارين آغزيندان چيخسالار دا، يؤنتمنليک باخيميندان آخساقليق اولماسا دا، آنجاق دئديييم کيمي ديالوقلاردا اويغونلوق گؤرونمور. يوخاريدا ايشاره ائديب ميثال گتيرديييم مسئله ديالوقلارين "صَرف" باخيميندان موشکولونه ياناشير و تأسّفله هر ايکي تئاترين ديالوقلاريندا "نحو" آخساقليغي دا گؤزه دَيير، نييه کي بير چوخ جومله لرده ايشلنميش فارس ديلينين جومله قورولوشو (نحوي) قولاغي ووروب ايشدن آپارديغيميز لذّته لطمه وورور.
بو ايکينجي تاماشا باشقا يؤنتمن و فرقلي اويونچولارلا صحنه يه گئتميش اولسا دا يازيچي و مترجم باخيميندان مشترک اثرلر ساييليرلار. آچيقلاديغيم اويغونسوزلوق بو ايکي تاماشانين آلتي اويونچوسونون آغزيندان دا ائشيديلير و نهايتده بئله نتيجه آلينير کي بو مسئله نين کؤکو اويونچولارين دانيشيق ضعفيندن يوخ بلکه مترجمين تورکجه ديالوق يازماسيندا اولان ضعفيندن آسيليدير. بيلديييميز کيمي پيئس، صحنه يه چيخان بير تئاتر اثرينين تَمَلي (پاياسي) ساييليب و بئله ليکله آناديليميزده اولان ميلّي تئاتريميزين گليشمه سينه جان يانديرديغيميزدا ان چوخ ديقّت يئتيرمه لي اولدوغوموز فقط بير مسئله دير: درام ادبياتي. نييه کي تئاتريميزين گوجلو يؤنتمنلري، قودرتلي اويونچولاري، دَيرلي صحنه طرّاحلاري و... بو ساحه لرده بوشلوغا هئچ يئر قويماميشلار و يالنيز و يالنيز آناديليميزده دراماتيک قلم وورماق ميلّي تئاتريميزين پايالاريني مؤحکم قورا بيلر.
يازيمين سونوندا يئنه ده تئاتريميزين قايغيسيني چکن، ساچلاريني تئاتر صحنه لرينين تورپاغي ايله آغاردان، آناديليميزين وورغونو اولوب بو ساحه ده تابولاري سينديرماقدا اليندن گلني اسيرگمه ين حؤرمتلي اوستاديميز منصور حميدي جنابلاري و قوروهوندا اولان بئجردييي استعدادلي شاييردلاريندان اؤز تشکّرلريمي بيلديريب گله جک ايشلرده آخساقليقلاري آرادان آپارماقلا ميلّي تئاتريميزين داها دا گوجلنديرمه سينده آتديقلاري آدديملارين داواملي اولماسيني آرزيلاييرام.
[1] . فرهنگ ترکي- فارسي شاهمرسي. پرويز زارع شاهمرسي. نشر اختر. تبريز. چاپ دوم. 1388.
[2] . فرهنگ فارسي- ترکي شاهمرسي. پرويز زارع شاهمرسي. نشر اختر. تبريز. چاپ اوّل. 1388.
[3] . لغات لهجه تبريز. کوئيجي هانه دا. با همکاري علي گنجه لو. ترجمه، مقدّمه و تحشيه: دکتر حسين محمّدزاده صديق. انتشارات ياران. تبريز. 1388.
.
• آیدین سرداری نیا